Müasir müdafiə sistemləri və bərpa olunan enerji texnologiyaları üçün kritik əhəmiyyət daşıyan nadir toprak elementləri qlobal miqyasda strateji asılılıq yaradan resurslardan birinə çevrilib. Radar sistemlərindən pilotsuz uçuş aparatlarına, hətta F-35 qırıcılarına qədər bir çox hərbi texnika bu elementlərdən istifadə edir.
Avantaj xəbər verir ki, hazırda ABŞ daxilində aktiv fəaliyyət göstərən yalnız bir nadir toprak elementi mədəni mövcuddur. Buradan çıxarılan materialların isə 95 faizdən çoxu emal üçün Asiya ölkələrinə göndərilir ki, bu da tədarük zəncirində ciddi risk yaradır.
Yeni yanaşma: süni intellekt əsaslı material kəşfi
Ames Milli Laboratoriyası bu asılılığı azaltmaq üçün süni intellekt əsaslı yeni bir tədqiqat sistemi hazırlayıb. Sistem yalnız mövcud məlumatlara əsaslanmır, eyni zamanda fizikanın fundamental qanunlarını və elektronların davranışını nəzərə alaraq analiz aparır.
Əvvəllər “DuctGPT” adlı layihə çərçivəsində füzyon reaktorlarına uyğun materialların tapılması üçün istifadə edilən bu texnologiya, indi daha strateji məqsədlərə yönəldilib. Klassik modellər yalnız mövcud verilənlərdən nümunə çıxararkən, yeni sistem kimyəvi qarşılıqlı təsir qanunlarını birbaşa nəzərə alaraq sıfırdan material dizayn edir.
Saniyələrdə milyardlarla kombinasiya
Yeni alqoritm yüksək temperatur və ekstremal şəraitə davamlı kalıcı maqnitlərin hazırlanması üçün milyardlarla element kombinasiyasını saniyələr içində analiz edə bilir. Sistem yalnız nəzəri nəticələr vermir, eyni zamanda həmin materialların istehsal xərclərini və qlobal tədarük zəncirindəki əlçatanlığını da qiymətləndirir.
Bu yanaşma, praktik olaraq istehsal edilə bilməyəcək və ya çox bahalı alternativlərin seçilməsinin qarşısını alır.
Əvvəlki uğurlar və yeni mərhələ
Tədqiqatçılar daha əvvəl vismut və manqan elementlərini birləşdirərək nadir toprak elementi tələb etməyən xüsusi maqnit növü hazırlamışdılar. Bu materialda kristal strukturlar xüsusi polimerlə örtülərək maqnit xüsusiyyətlərinin itirilməsi əngəllənmişdi.
Yeni süni intellekt sistemi bu cür materialların kəşf prosesini sürətləndirməklə yanaşı, onların sənaye istehsalına uyğunluğunu da qiymətləndirir.
Sənaye üçün potensial nəticələr
Əgər bu texnologiya geniş miqyasda tətbiq olunarsa, elektrikli avtomobillərdən tutmuş istehlak elektronikası və müdafiə sənayesinə qədər bir çox sahədə nadir toprak elementlərinə olan asılılıq əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Bu isə qlobal təchizat zəncirlərində daha sabit və dayanıqlı bir struktur yarada bilər
