Dünyanın müxtəlif ölkələrində insanların orta ömür uzunluğu arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Bəzi ölkələrdə insanlar 60–70 yaşlarında müxtəlif xəstəliklərlə mübarizə apararkən, elə bölgələr də var ki, burada 90 və hətta 100 yaşı keçmiş insanlar gündəlik həyatlarını aktiv şəkildə davam etdirirlər. Bu fərq uzun illərdir alimlərin diqqət mərkəzindədir. Aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, uzunömürlülük yalnız genetik xüsusiyyətlərlə bağlı deyil. İnsanların yaşadığı mühit, qidalanma tərzi, fiziki aktivliyi, sosial münasibətləri və psixoloji vəziyyəti də ömür uzunluğuna birbaşa təsir göstərən əsas amillər sırasındadır.
“Avantaj.media”nın araşdırmasına görə, uzunömürlülüyü ilə seçilən bölgələr dünyanın müxtəlif qitələrində yerləşsə də, onların həyat tərzində bir çox oxşarlıqlar var. Bu bölgələr elmi ədəbiyyatda “Mavi Zonalar” adlandırılır. Buraya Yaponiyanın Okinava adası, İtaliyanın Sardiniya bölgəsi, Yunanıstanın İkariya adası, Kosta Rikanın Nikoya yarımadası və ABŞ-ın Kaliforniya ştatındakı Loma Linda yaşayış məntəqəsi daxildir. Bu ərazilərdə yaşayan insanlar arasında 100 yaşını keçənlərin sayı dünya üzrə orta göstəricidən bir neçə dəfə yüksəkdir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu insanların qidalanma rejimi uzunömürlülüyün əsas sirrlərindən biridir. Onlar gündəlik rasionlarında əsasən tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar, qoz-fındıq və zeytun yağından istifadə edirlər. Qırmızı ət və şəkərli qidalar isə çox az miqdarda qəbul olunur. Xüsusilə Aralıq dənizi pəhrizi ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almaqda ən faydalı qidalanma modellərindən biri hesab edilir. Balıq məhsullarının müntəzəm istehlakı orqanizmi omeqa-3 yağ turşuları ilə təmin edir ki, bu da beynin və ürəyin sağlam fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir.
Araşdırmalar göstərir ki, uzun ömür sürən insanlar mütləq ağır idman növləri ilə məşğul olmurlar. Əksinə, onlar hər gün təbii şəkildə hərəkət edirlər. Bağçılıqla məşğul olmaq, piyada gəzmək, velosiped sürmək, ev işləri görmək və təmiz havada vaxt keçirmək onların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsidir. Həkimlər hesab edirlər ki, məhz bu cür davamlı fiziki aktivlik insan orqanizmini sağlam saxlayır və yaşlanma prosesini ləngidir.
Alimlər psixoloji sağlamlığın da ömür uzunluğunda mühüm rol oynadığını vurğulayırlar. Uzunömürlü insanların əksəriyyəti ailə üzvləri ilə sıx münasibətlər saxlayır, dostları ilə tez-tez görüşür və cəmiyyətin fəal üzvü olmağa çalışırlar. Sosial tənhalıq isə ürək xəstəlikləri, depressiya və vaxtından əvvəl ölüm riskini artıran əsas amillərdən biri hesab olunur. Məhz buna görə psixoloqlar insanlara yaxın münasibətlər qurmağı və sosial həyatdan uzaqlaşmamağı tövsiyə edirlər.
Stressin idarə olunması da diqqət çəkən məqamlardandır. Okinava və İkariya kimi bölgələrdə yaşayan insanlar meditasiya, dua, bağçılıq və təbiətlə təmas vasitəsilə gündəlik stressdən uzaq qalmağa çalışırlar. Alimlər müəyyən ediblər ki, uzun müddət davam edən stress orqanizmdə iltihabi prosesləri gücləndirir, immun sistemini zəiflədir və xroniki xəstəliklərin yaranma riskini artırır.
Genetikanın rolu da danılmazdır. Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, insan ömrünün yalnız kiçik bir hissəsi irsi xüsusiyyətlərdən asılıdır. Əsas fərqi həyat tərzi yaradır. Siqaret çəkməmək, spirtli içkilərdən uzaq durmaq, kifayət qədər yuxu almaq və mütəmadi tibbi müayinələrdən keçmək sağlam yaşlanmanın vacib şərtləri hesab edilir.
Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, təmiz hava və ətraf mühit də uzunömürlülüyə ciddi təsir edir. Sənaye tullantılarının az olduğu, yaşıllıqla zəngin ərazilərdə yaşayan insanların ürək və tənəffüs sistemi xəstəliklərinə tutulma ehtimalı daha aşağı olur. Bu səbəbdən bir çox ölkələr şəhərlərdə yaşıllıq sahələrinin artırılması və ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması istiqamətində yeni layihələr həyata keçirirlər.
Mütəxəssislərin fikrincə, uzun və sağlam ömür sürmək üçün möcüzəvi dərman yoxdur. Bunun əvəzinə düzgün qidalanmaq, hər gün hərəkətdə olmaq, kifayət qədər yatmaq, stressi azaltmaq və sosial münasibətləri gücləndirmək uzunömürlülüyün ən etibarlı yollarıdır. Alimlər hesab edirlər ki, bu sadə vərdişlərə əməl edən insanlar həm daha uzun, həm də daha keyfiyyətli həyat yaşamaq şansını artırırlar.
Nazim Xeyrxəbərli
