Bu gün dünyanın bir çox ölkəsində küçə yeməyi və fast-food mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilən dönərin harada yarandığı çoxlarına maraqlıdır. Bəs dönərin əsl vətəni hansı ölkədir?
Avantaj.media-nın araşdırmasına görə, müasir dönərin yaranması Osmanlı İmperiyası dövründə, indiki Türkiyənin ərazisi ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə Bursa şəhəri şaquli şəkildə bişirilən dönərin vətəni kimi göstərilir.
Dönərin tarixinin daha qədim kebab ənənələri ilə bağlı olduğu bildirilir. Osmanlı dövründə ət uzun müddət üfüqi şişdə bişirilirdi. XIX əsrdə isə ətin şaquli şiş üzərində, dönərək bişirilməsi üsulu meydana çıxdı. Bu üsul sonradan bu gün tanıdığımız dönərin əsas xüsusiyyətinə çevrildi.
Tarixi mənbələrdə dönərin inkişafında Bursa şəhərinin xüsusi yeri qeyd olunur. Burada İskəndər Əfəndinin XIX əsrin ortalarında quzu ətini üfüqi deyil, şaquli vəziyyətdə bişirməyə başladığı və əti nazik şəkildə kəsərək təqdim etdiyi bildirilir. Onun bu üsulu əvvəlcə “dönən kabab”, daha sonra isə “döner kebap” adlandırılıb.
Türkiyənin Bursa şəhərinin turizm portalında da dönərin tarixinin 1867-ci ildə Bursa Kayhan Çarşısında İskəndər Əfəndinin fəaliyyəti ilə əlaqələndirildiyi qeyd olunur. Burada ətin şaquli şişdə bişirilməsi üsulunun sonradan şəhərdən bütün Türkiyəyə yayıldığı bildirilir.
Lakin dönərin tarixində bir maraqlı mübahisə də var. Bəzi araşdırmalarda şaquli şiş üsulunun Bursa ilə yanaşı Kastamonudan olan Hamdi Usta ilə də əlaqələndirildiyi göstərilir. National Geographic-in qida tarixçisi Mary Işına istinadən yazdığına görə, XIX əsrdə həm Hamdi Usta, həm də İskəndər Əfəndi şaquli bişirmə üsulunun yaranması ilə əlaqələndirilən şəxslər arasında olub.
Maraqlıdır ki, “döner” sözü türkcədə “dönmək” mənasını verən sözdən yaranıb. Bunun səbəbi isə ətin şiş üzərində fırlanaraq bişirilməsidir.
Zaman keçdikcə dönər Türkiyənin sərhədlərini aşaraq Yaxın Şərqə, Avropaya və dünyanın digər bölgələrinə yayıldı. Onun müxtəlif ölkələrdə fərqli versiyaları meydana gəldi. Ərəb dünyasında dönərin yaxın variantı şaurma, Yunanıstanda isə gyros adı ilə məşhurlaşdı.
Bu gün dönər sadəcə Türkiyə mətbəxinin deyil, beynəlxalq küçə yeməyi mədəniyyətinin də tanınmış nümunələrindən biridir.
Beləliklə, dönərin kökləri Osmanlı mətbəxindəki kebab ənənələrinə gedib çıxır, müasir şaquli dönər isə xüsusilə XIX əsr Türkiyəsi və Bursa şəhəri ilə əlaqələndirilir. Dönərin konkret olaraq yalnız bir nəfər tərəfindən “icad edilməsi” barədə isə tam yekdil tarixi mövqe yoxdur.
