Dünyanın ən ağır cinayətləri və onları doğuran qeyri-adi səbəblər
Emil Müzəffərli yazır…
İnsanlıq tarixində elə cinayətlər var ki, illər keçməsinə baxmayaraq unudulmur. Bəzilərinin ağırlığı qurbanların sayında, bəzilərinin qəddarlığında, digərlərinin isə cinayəti törədən şəxslərin motivlərindədir. Daha qəribəsi isə budur ki, bəzi hallarda insan həyatının məhv edilməsinə səbəb kimi irəli sürülən motiv ilk baxışdan tamamilə absurd görünür.
Kriminal tarixə nəzər saldıqda pul, qisas, hakimiyyət və şəxsi düşmənçilik kimi klassik səbəblərlə yanaşı, fanatizm, xəstə ideyalar, şöhrət arzusu, özünü cəmiyyətə sübut etmək istəyi və liderə kor-koranə itaət kimi motivlərlə də qarşılaşmaq mümkündür.
1888-ci ildə Londonun Whitechapel ərazisində baş verən və “Cek Məqəssəb” adı ilə tarixə düşən cinayətlər bu baxımdan ən məşhur nümunələrdəndir. Beş qadının qətli eyni şəxslə əlaqələndirilsə də, qatilin kimliyi və dəqiq motivi bu günə qədər müəyyən edilməyib. Cinayətlərin oxşar xarakter daşıması və qurbanların cəsədlərindəki xəsarətlər hadisəni XIX əsrin ən böyük kriminal sirrlərindən birinə çevirib.
Burada diqqətçəkən məqam məhz cavabsız qalan sualdır: niyə? Cinayətkarın kimliyi belə müəyyən edilmədiyindən, motiv barədə səsləndirilən nəzəriyyələrin heç biri tam təsdiqlənməyib. Bu hadisə həm də göstərdi ki, cinayətin arxasındakı səbəb bəzən hüquq-mühafizə orqanları üçün hadisənin özündən daha çətin tapmacaya çevrilə bilər.
1969-cu ildə ABŞ-da Charles Mansonun ətrafında formalaşmış “Manson Family” qrupunun törətdiyi qətllər isə tamam başqa mənzərə ortaya qoydu. Sharon Tate və digər şəxslərin öldürülməsi ilə nəticələnən cinayətlərin arxasında Mansonun yaratdığı apokaliptik düşüncələr və onun tərəfdarlarına təsiri dayanırdı. Məhkəmə prosesində prokurorluq “Helter Skelter” adlandırılan irqi qarşıdurma nəzəriyyəsini əsas motiv kimi təqdim etmişdi. Bununla belə, sonrakı illərdə bu motivin hadisələrin yeganə və ya tam izahı olub-olmaması barədə mübahisələr davam edib.
Bu hadisədə ən qorxulu tərəf yalnız qətllərin özü deyildi. Əsas məsələ bir insanın öz ideyalarını digər insanlara qəbul etdirərək onları ölümcül cinayətlərə sövq edə bilməsi idi. Başqa sözlə, burada silahdan əvvəl təsir gücü işləyirdi.
1978-ci ildə Qayanada baş verən Jonestown faciəsi isə cinayət tarixinin ən dəhşətli kütləvi ölümlərindən biri kimi yadda qalıb. “Peoples Temple” dini qrupunun lideri Jim Jonesun rəhbərliyi altında Jonestownda 918 nəfər həyatını itirdi. Hadisə kor-koranə itaətin, təcridin və liderə hədsiz bağlılığın insanları necə faciəyə sürükləyə biləcəyini göstərən ən ağır nümunələrdən biri oldu.
2011-ci ildə Norveçdə Anders Behring Breivik tərəfindən törədilən hücumlar isə cinayətin ideoloji motivlərlə necə birləşə biləcəyini göstərdi. Oslo və Utøyada baş verən hücumlar nəticəsində 77 nəfər öldürüldü. Breivikin motivləri anti-immiqrasiya, islamofob və ifrat sağ ideyalarla əlaqələndirilib.
Bu cür hadisələrə baxarkən bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: cinayətin səbəbini yalnız psixi xəstəliklə izah etmək doğru deyil. Dünyada kütləvi qətllərlə bağlı aparılan geniş araşdırmada 1900–2019-cu illər üzrə 1 725 hadisə təhlil edilib və ağır psixotik pozuntuların əsas motiv kimi yalnız hadisələrin kiçik hissəsində müəyyən edildiyi göstərilib. Bir çox hallarda qəzəb, qisas, şəxsi itki, münasibətlərin pozulması, qısqanclıq və digər emosional faktorlar ön plana çıxıb.
Məsələn, bəzi cinayətlərin kökündə illərlə yığılan qəzəb dayanır. Bəzilərində isə şəxsi münasibətlərdəki uğursuzluq və rədd edilmə hissi cinayətkar üçün “qisas” motivinə çevrilir. Digər hallarda isə cinayətkar özünü cəmiyyətə sübut etmək və adını tarixə yazdırmaq istəyir.
Tarixdəki ən ağır cinayətləri bir-birindən ayıran əsas xüsusiyyət də məhz budur. Bir cinayətin arxasında pul, digərinin arxasında qısqanclıq, başqa birinin arxasında ideologiya dayana bilər. Amma nəticə eynidir: insan həyatının geri qaytarılması mümkün olmayan şəkildə məhv edilməsi.
Bəlkə də ən qorxulu nəticə budur ki, cinayətlərin böyük hissəsi hansısa “qeyri-adi səbəbdən” doğulmur. Bəzən çox adi görünən bir mübahisə, pul hərisliyi, təhqir, qısqanclıq və ya qisas hissi zaman keçdikcə nəzarətdən çıxaraq faciəyə çevrilir.
Kriminal tarix bizə göstərir ki, cinayətkarı anlamaq onun əməlinə haqq qazandırmaq demək deyil. Əksinə, motivləri araşdırmaq cəmiyyət üçün daha vacib bir sualın cavabını tapmağa kömək edir: belə hadisənin baş verməsinin qarşısını əvvəldən almaq mümkün idimi?
Çünki hər ağır cinayətin arxasında yalnız bir cinayətkar və bir qurban dayanmır. Bəzən həmin hadisənin arxasında xəbərdarlıqlar, sosial problemlər, yanlış təsirlər, radikallaşma, nəzarətsiz qəzəb və vaxtında görülməyən tədbirlər də dayanır.
Tarixdəki ən ağır cinayətlərin bizə verdiyi ən böyük dərs budur: insan həyatını məhv edən hadisələr bir anda baş versə də, onları doğuran səbəblər çox vaxt uzun müddət əvvəl formalaşmağa başlayır.
Emil Müzəffərli
